Yabancı kökenli kelimeler nasıl yazılır?
Batı dillerinden Türkçeye geçmiş kelimeler, yan yana gelen ünsüzlerin arasına ünlü konmadan yazılır: kral (“kıral” değil), tren (“tiren” değil), elektrik (“elektirik” değil), film (“filim” değil). Konuşurken ünsüzlerin arasında bir ünlü duyulsa da bu ünlü yazıya geçirilmez.
Kural
1. İki ünsüzle başlayan kelimeler
Çift ünsüzle başlayan Batı kökenli kelimelerde iki ünsüz yan yana yazılır: kral, kredi, kriz, plan, plaj, problem, program, spor, stil, fren, tren.
Birkaç kelimede ise kelimenin başına ya da iki ünsüzün arasına zamanla bir ünlü girmiştir; bu kelimelerde ünlü yazıya da geçer: istasyon, iskele, kulüp. Bu yüzden kulüp doğrudur, “klüp” yanlıştır.
2. Kelime içinde yan yana ünsüzler
Kelimenin içinde iki ya da daha çok ünsüz yan yana geliyorsa aralarına ünlü konmaz: elektrik, elektronik, kontrol, orkestra, ekspres.
3. İki ünsüzle biten kelimeler
Sonu iki ünsüzle biten kelimelerde de araya ünlü girmez: film, form, lüks, test, park, disk.
4. g ünsüzü korunur
Batı kökenli kelimelerin içindeki ve sonundaki g olduğu gibi yazılır: program, diyagram, biyografi; katalog, diyalog, psikolog, jeolog. “Katalok”, “psikolok” yazılmaz. İki kelime bunun dışındadır: fotoğraf ile topoğraf kelimelerinde ise g, ğ olur.
5. Özgün biçimiyle yazılanlar
Batı kökenli bazı sözler Türkçeye uydurulmadan, kendi dillerindeki yazılışlarıyla kullanılır:
- Bilim, sanat ve uzmanlık dallarındaki bazı terimler. Yazım Kılavuzu’nun örnekleri arasında andante (müzik) ve cuprum (kimya) vardır.
- Latin harfli dillerden alınmış deyimler ve sözler: carpe diem (günü yakala), vice versa (tersi de geçerli).
6. Alıntılarda ünlü uyumu ve son ses
- Alıntı kelimelerde ünlü uyumu aranmaz: model, profesör, televizyon. Bu kelimelere gelen ekler son hecenin ünlüsüne göre seçilir: modeli, profesörü.
- Özgün biçiminin sonunda yumuşak ünsüz bulunan alıntılar Türkçede sert ünsüzle yazılır: metot (“metod” değil), standart (“standard” değil). Hac, şad, yâd gibi birkaç kelime bunun dışındadır. Ayrıntısı Ünsüzlerin nitelikleri sayfasında.
- Heceleme: Batı kökenli kelimeler de Türkçenin hece yapısına göre hecelenir: kont-rol, prog-ram.
Arapça ve Farsçadan geçmiş kelimelerdeki düzeltme işareti (dükkân, hikâye) ve uzun ünlüler ayrı kurallara bağlıdır.
Doğru yazımı nasıl bulurum? Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Kelimenin aslını düşünün. Aslı iki ünsüzle başlıyorsa Türkçede de çoğunlukla öyle yazılır: problem, program, tren. Ünlü türemiş birkaç kelime (istasyon, kulüp) bunun dışındadır; bunlar sözlükte görülür.
- Duyduğunuz ünlüyü yazmayın. “Kıral”, “filim” gibi söyleyişlerdeki fazladan ünlü yazıda yer almaz.
- Emin değilseniz sözlüğe bakın. Güncel Türkçe Sözlük kelimenin doğru yazılışını verir.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| kıral | kral |
| tiren | tren |
| kiredi | kredi |
| piroblem | problem |
| sipor | spor |
| elektirik | elektrik |
| filim | film |
| lüküs | lüks |
| klüp | kulüp |
| katalok | katalog |
| psikolok | psikolog |
| fotograf | fotoğraf |
İngilizcede
Buradaki İngilizce örnekler ABD İngilizcesine göredir.
- Türkçe yazılış İngilizceye taşınmaz. İngilizce metinde kelimenin İngilizce yazılışı kullanılır: kulüp → club, istasyon → station, slayt → slide, teyp → tape.
- Bazı kelimeler ABD ve İngiltere İngilizcesinde farklı yazılır: program (ABD) / programme (İng.; bilgisayar programı için İngiltere’de de program); catalog (ABD) / catalogue (İng.).
- Telaffuzda da aynı dikkat gerekir. İngilizce kelimeler söylenirken başa ya da ünsüzlerin arasına ünlü eklenmez: sport (“ispor” değil), street (“sitrit” değil).
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Alıntı Kelimelerin Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/alinti-kelimelerin-yazilisi/). Alıntılarda ünlü uyumu için: “Büyük Ünlü Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/buyuk-unlu-uyumu/), “Küçük Ünlü Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kucuk-unlu-uyumu/); son ses için: “Ünsüzlerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuzlerin-nitelikleri/); heceleme için: “Hece Yapısı ve Satır Sonunda Kelimelerin Bölünmesi” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/hece-yapisi-ve-satir-sonunda-kelimelerin-bolunmesi/); düzeltme işareti ve uzun ünlüler için: “Düzeltme İşareti” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/duzeltme-isareti/), “Uzun Ünlü” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/uzun-unlu/).