Küçük ünlü uyumu nedir?
Küçük ünlü uyumu, Türkçe bir kelimede düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra yine düz ünlü, yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ise ya dar yuvarlak (u, ü) ya da geniş düz (a, e) ünlü gelmesidir: kapı, demir; konuk, oda; gönül, böcek.
Kural
- Ünlüler dudakların ve ağzın durumuna göre gruplara ayrılır:
- düz ünlüler: a, e, ı, i — yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
- geniş ünlüler: a, e, o, ö — dar ünlüler: ı, i, u, ü
- Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir: yaprak, kırık, demir, dilek.
- Yuvarlak ünlüden sonra ya dar yuvarlak (u, ü) ya da geniş düz (a, e) ünlü gelir: konuk, duygu, üzüm; oda, kucak, böcek.
- Ekler de bu uyuma göre biçim alır. Dar ünlülü bir ek, kelimenin son ünlüsü düzse düz, yuvarlaksa yuvarlak olur: kapıyı, evi, okulu, gözü; yağlı, şekerli, tuzlu, sütlü.
- Bu uyuma uymayan Türkçe kelimeler de vardır. Bunların çoğunda a’dan sonra u gelir: yağmur, çamur, kavun, avuç.
- Alıntı kelimeler bu uyuma uymak zorunda değildir: kamyon, ofis, pilot, televizyon.
- Uyuma uymayan kelimelerde ekin biçimi son ünlüye göre seçilir: yağmurlu, çamuru, kamyonu, ofisi, pilotu.
- Bazı alıntılarda ekler bu uyuma da girmez: saatlik, kabulü, alkollü.
- Aitlik eki -ki bu uyuma çok az kelimede girer ve -kü olur: bugünkü, dünkü, öbürkü. Bu birkaç örnek dışında -ki biçimi korunur: onunki.
Ünlülere göre özet
| Bu ünlüden sonra → gelebilen ünlüler | Örnek |
|---|---|
| a → a, ı | yaprak, kapı |
| ı → ı, a | kırık, ıslak |
| o → u, a | konuk, oda |
| u → u, a | duygu, kucak |
| e → e, i | ekmek, demir |
| i → i, e | kişi, dilek |
| ö → ü, e | gönül, böcek |
| ü → ü, e | üzüm, yürek |
Bu tablodan çıkan bir sonuç: uyuma uyan kelimelerde o ve ö ilk heceden sonra gelmez. -yor eki bu bakımdan da bir istisnadır: geliyor, gülüyor.
Hangi ünlü? Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; iki uyum kuralını birlikte uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Dar ünlülü eklerde iki soru sorun. Önce son ünlü kalın mı ince mi (büyük ünlü uyumu), sonra düz mü yuvarlak mı (küçük ünlü uyumu):
- kalın ve düz (a, ı) → ı: kapıyı, yazdı
- ince ve düz (e, i) → i: evi, geldi
- kalın ve yuvarlak (o, u) → u: okulu, oldu
- ince ve yuvarlak (ö, ü) → ü: gözü, güldü
- -ki için en bilinen istisnaları hatırlayın. Bugünkü, dünkü, öbürkü gibi birkaç kelime dışında ek -ki olarak kalır.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| bugünki | bugünkü |
| dünki | dünkü |
| öbürki | öbürkü |
| onunku | onunki |
| çünki | çünkü |
| saatlık | saatlik |
| kabulu | kabulü |
| alkollu | alkollü |
Daha fazla örnek
Dar ünlülü ekler kelimenin son ünlüsüne göre dört biçimden birini alır (sırasıyla belirtme eki -ı, -i, -u, -ü; -lı, -li, -lu, -lü; -sız, -siz, -suz, -süz):
| Kelime (son ünlü) | Ekli biçimler |
|---|---|
| para (a) | parayı, paralı, parasız |
| ışık (ı) | ışığı, ışıklı, ışıksız |
| ses (e) | sesi, sesli, sessiz |
| bilgi (i) | bilgiyi, bilgili, bilgisiz |
| kol (o) | kolu, kollu, kolsuz |
| su (u) | suyu, sulu, susuz |
| söz (ö) | sözü, sözlü, sözsüz |
| ün (ü) | ünü, ünlü, ünsüz |
Geniş ünlülü ekler (-a, -e; -lar, -ler) yalnızca iki biçimlidir; yuvarlak ünlüden sonra da düz kalır: kola, söze; kollar, sözler.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Küçük Ünlü Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kucuk-unlu-uyumu/). Ünlülerin sınıflandırılması için: “Ünlülerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlulerin-nitelikleri/).