Ünsüz uyumu nedir?
Ünsüz uyumu, sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelimeye gelen ekin de sert ünsüzle başlamasıdır: kitap-ta, sepet-ten, yap-tı, iş-çi. Son sesi yumuşak ünsüz olan kelimelerde ise ek de yumuşak ünsüzle başlar: kum-da, gel-di.
Kural
- Türkçedeki 21 ünsüz iki gruba ayrılır:
- sert (ötümsüz) ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p
- yumuşak (ötümlü) ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
- Sert ünsüzle biten kelimeye gelen ek sert ünsüzle başlar. Ekin başındaki c, ç’ye; d, t’ye; g, k’ye döner.
- Yumuşak ünsüzle biten kelimeye gelen ek yumuşak ünsüzle başlar.
- Özel adlarda, sayılarda ve kısaltmalarda da uyum sürer. Kesme işareti uyumu durdurmaz: Paris’te, Tokat’tan, Bodrum’da. Sayılarda ve kısaltmalarda sözün okunuşuna bakılır: 1984’te (dörtte), TÜBİTAK’ta, PTT’den (te).
- Bağlaç olan de / da hiçbir zaman ta / te olmaz. Ek değil ayrı bir kelime olduğu için sert ünsüzden sonra da de / da kalır: Kitap da masada. Sepet de dolu.
Uyumun en sık görüldüğü ekler:
| Ek | Örnekler |
|---|---|
| -da / -de → -ta / -te | Yumuşak ünsüzden sonra: kırda, gölde. Sert ünsüzden sonra: sokakta, sepette. |
| -dan / -den → -tan / -ten | Yumuşak ünsüzden sonra: kumdan, evden. Sert ünsüzden sonra: ağaçtan, kitaptan. |
| -dı / -di → -tı / -ti | Yumuşak ünsüzden sonra: kaldı, geldi. Sert ünsüzden sonra: attı, gitti. |
| -cı / -ci → -çı / -çi | Yumuşak ünsüzden sonra: yolcu, demirci. Sert ünsüzden sonra: kitapçı, simitçi, işçi. |
| -gı / -gi → -kı / -ki | Yumuşak ünsüzden sonra: sevgi, vurgu. Sert ünsüzden sonra: içki, seçki. |
| -dır / -dir → -tır / -tir | Yumuşak ünsüzden sonra: kalemdir, yoldur. Sert ünsüzden sonra: kitaptır, ağaçtır. |
Kelime sonundaki ünsüzler
Ünsüz uyumu eklerle ilgilidir. Kelimenin kendi son sesi için TDK iki ayrı kural koyar:
- TDK’ye göre “kökeni Türkçe olan kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz.” Anlam farkını belirtmek için birkaç kelimede bu kurala uyulmaz: ad (isim) – at (binek hayvanı), od (ateş) – ot (bitki), sac (yassı demir) – saç (kıl).
- TDK’ye göre “alıntı kelimelerin özgün biçimlerinin sonlarında bulunan yumuşak ünsüzler sertleşir”: kitap (< kitab), cilt (< cild), etüt (< etüd), metot (< metod), standart (< standard), renk (< reng). Hac, şad, yâd gibi birkaç kelime bunun dışındadır.
Karıştırılan konu: yumuşama
Kelime sonundaki sert ünsüz, arkasına ünlüyle başlayan bir ek gelince yumuşayabilir. TDK’ye göre çok heceli kelimelerin sonundaki p, ç, t, k bu durumda “yumuşayarak b, c, d, ğ’ye dönüşür”: kulak → kulağı, çorap → çorabı, kitap → kitabı, ağaç → ağacı. Tek heceli kelimelerin çoğunda ise son ses korunur: top → topu, çöp → çöpü. Bazı alıntılarda da yumuşama olmaz: sepet → sepeti.
Özel adlarda ve kısaltmalarda yazıda yumuşama gösterilmez: Murat’ı (söylenişi “Muradı”), İSPARK’ı (İSPARĞ’ı değil).
Sert mi, yumuşak mı? Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; okulda da öğretilen, akılda tutmayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- “FıSTıKÇı ŞaHaP”ı hatırlayın. Bu sözdeki ünsüzler (f, s, t, k, ç, ş, h, p) Türkçenin sekiz sert ünsüzüdür.
- Sesli söyleyin. Sert ünsüzden sonra yumuşak ünsüz söylemek zordur; “kitapda” yerine ağız kendiliğinden “kitapta” der. Yazarken de söylendiği gibi yazılır.
- Kesmeye takılmayın. Kesme işareti yalnızca eki ayırır; ekin sert mi yumuşak mı olacağını yine kelimenin son sesi belirler: Paris’te.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| kitapda | kitapta |
| sepetden | sepetten |
| ağaçdan | ağaçtan |
| simitci | simitçi |
| işci | işçi |
| Paris’de | Paris’te |
| Tokat’dan | Tokat’tan |
| 1984’de | 1984’te |
| TÜBİTAK’da | TÜBİTAK’ta |
| Kitap ta masada. | Kitap da masada. |
| standard | standart |
| metod | metot |
Daha fazla örnek
Ekin ilk ünsüzü, kelimenin son sesine göre sert ya da yumuşak olur (sırasıyla -da / -de, -dan / -den, -cı / -ci):
| Kelime (son ses) | Ekli biçimler |
|---|---|
| çiçek (k, sert) | çiçekte, çiçekten, çiçekçi |
| balık (k, sert) | balıkta, balıktan, balıkçı |
| süt (t, sert) | sütte, sütten, sütçü |
| cam (m, yumuşak) | camda, camdan, camcı |
| dil (l, yumuşak) | dilde, dilden, dilci |
| kömür (r, yumuşak) | kömürde, kömürden, kömürcü |
Fiillerde de aynı uyum görülür: yaptı, kesti, koştu (sert ünsüzden sonra); geldi, sordu, yazdı (yumuşak ünsüzden sonra).
Sayılarda okunuşa bakılır: 3’te (üçte), 5’ten (beşten), 7’de (yedide).
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Ünsüz Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuz-uyumu/). Ünsüzlerin sınıflandırılması, kelime sonu ve yumuşama için: “Ünsüzlerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuzlerin-nitelikleri/). Özel adlar ve kısaltmalar için: “Kesme İşareti” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kesme-isareti/), “Kısaltmalar” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kisaltmalar/); bağlaç için: “Bağlaç Olan da, de’nin Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/baglac-olan-da-denin-yazilisi/).