Kısaltmalar nasıl yazılır?

Son güncelleme: Tahmini okuma süresi: 4 dk.

Kısaltmalar türüne göre farklı yazılır: kurum, ülke ve yön adlarının kısaltmaları büyük harfle ve noktasız yazılır (MEB, BAE, KD); ölçü birimlerinde uluslararası kısaltmalar kullanılır (km, kg); öteki kelimelerin kısaltmaları ise kelimenin ilk ve temel harfleriyle, sonuna nokta konarak yazılır (Doç., s.). Kısaltmaya gelen ek, kısaltmanın okunuşuna göre seçilir.

Kural

1. Kurum, ülke ve yön adları; kitap ve dergi adları

  1. Kelimelerin ilk harfleri alınır ve büyük yazılır: MEB (Millî Eğitim Bakanlığı), İTÜ (İstanbul Teknik Üniversitesi), BAE (Birleşik Arap Emirlikleri). Yönler de böyle kısaltılır: K (kuzey), G (güney); KD (kuzeydoğu), GB (güneybatı). Kitap ve dergi adları da aynı yolla kısaltılır.
  2. Bazen akılda kalacak bir kelime oluşturmak için kelimelerden birden çok harf alınır ya da aradaki bazı kelimeler atlanır: TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu), ASELSAN (Askerî Elektronik Sanayii).
  3. Büyük harfli kısaltmalara nokta konmaz: MEB (M.E.B. değil). Gelenek hâline gelmiş iki kısaltma bunun dışındadır: T. (Türkçe) ve T.C. (Türkiye Cumhuriyeti).

2. Ölçü birimleri

Ölçü birimlerinde uluslararası kısaltmalar kullanılır: ml (mililitre), ha (hektar), km² (kilometrekare).

3. Öteki kelime ve kelime grupları

  1. Kelimenin ilk harfi ve onu oluşturan temel harfler alınır.
  2. Kısaltılan söz özel ad, ünvan ya da rütbeyse ilk harf büyük yazılır: Doç. (Doçent), Atatürk Bul. (Atatürk Bulvarı), Gül Apt. (Gül Apartmanı).
  3. Kısaltılan söz bir cins isimse ilk harf küçük yazılır: s. (sayfa), çev. (çeviren).
  4. Bu tür kısaltmaların sonuna nokta konur.

4. Kısaltmalara gelen ekler

  1. Kısaltmalara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır: MEB’e, km’ye.
  2. Büyük harflerle yapılan ve harf harf okunan kısaltmalarda ek, son harfin okunuşuna göre seçilir: MEB’e (be), PTT’ye (te), İTÜ’de (ü).
  3. Büyük harfli olup bir kelime gibi okunan kısaltmalarda ek, kısaltmanın okunuşuna göre seçilir: ASELSAN’a, TÜBİTAK’a, İSKİ’ye.
  4. Küçük harflerle yapılan kısaltmalarda ek, kısaltılan kelimenin okunuşuna göre seçilir: km’ye (kilometreye), ml’den (mililitreden), kg’la (kilogramla).
  5. No. (numara) kısaltması bir kelime gibi okunduğu için ek de okunuşa göre gelir: No.suz, No.lu.
  6. Noktayla biten ya da üs işareti taşıyan kısaltmalarda kesme kullanılmaz. Ek, noktadan ya da üs işaretinden hemen sonra, okunuşa uygun olarak yazılır: İng.den (İngilizceden), Dr.a (doktora), km²ye (kilometrekareye), m³ten (metreküpten).
  7. Sert ünsüzle biten kısaltmalarda son ses ek alınca yumuşatılmaz: İSPARK’ı (İSPARĞ’ı değil). Bunun istisnası birlik kelimesiyle kurulan kısaltmalardır; bunlarda k söylerken yumuşar: PANKOBİRLİK’e (söylenişi: PANKOBİRLİĞE).

5. Kurum adı ve kısaltması

Kurum adlarına gelen ekler kesmesiz yazılır; aynı kurumun kısaltmasına gelen ekler ise kesmeyle ayrılır: Millî Eğitim Bakanlığına ama MEB’e.

Ek nasıl gelir? Pratik yollar

Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.

  • Kısaltmayı sesli okuyun. Harf harf mi okunuyor (MEB: “me-be”), yoksa bir kelime gibi mi (ASELSAN)? Ek, okuduğunuz son sese göre gelir: MEB’e, ASELSAN’a.
  • Küçük harfli kısaltmayı açarak okuyun. km’ye “kilometreye” diye okunur; eki de buna göre seçin.
  • Noktayı gördüğünüzde kesmeyi bırakın. Noktalı kısaltmada ek doğrudan noktadan sonra gelir: Dr.a (Dr.’a değil).

Sık yapılan hatalar

YanlışDoğru
M.E.B.MEB
MEB’yeMEB’e
PTT’yaPTT’ye
THY’nınTHY’nin
TÜBİTAK’yeTÜBİTAK’a
İSPARĞ’ıİSPARK’ı
km’ekm’ye
Dr.’aDr.a
vb.’lerivb.leri
Prof Ayşe YıldızProf. Ayşe Yıldız
5 KG5 kg
Millî Eğitim Bakanlığı’naMillî Eğitim Bakanlığına

İngilizcede

  • İngilizcede de bir kelime gibi okunan kısaltmalar (acronym: NATO, NASA) ile harf harf okunanlar (initialism: FBI, BBC) ayrılır. Türkçede ekin seçimi gibi, İngilizcede de a / an tanımlığının seçimi okunuşa bağlıdır: an FBI agent (“ef” sesiyle başlar) ama a NATO member.
  • Kısaltmadan sonraki nokta ABD ve İngiltere İngilizcesinde farklı kullanılır: Dr. Smith, Mr. Brown (ABD) / Dr Smith, Mr Brown (İng.).
  • Çoğul kesme işaretsiz yazılır: CDs, PhDs.
  • Türk kurumlarının kısaltmaları İngilizce metinde genellikle Türkçe biçimiyle bırakılır ve ilk geçtiği yerde İngilizce adıyla açıklanır: TÜBİTAK (the Scientific and Technological Research Council of Türkiye).
  • Sık kullanılan karşılıklar: vb. → etc.; Doç. → Assoc. Prof. Türkçedeki Prof. Dr. gibi iki ünvanın birlikte yazılması İngilizcede pek görülmez: Prof. Dr. Ayşe Yıldız → Prof. Ayşe Yıldız.
  • Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları İngilizcede de aynıdır: km, kg, ml. Ancak ABD’de günlük dilde çoğu zaman başka birimler kullanılır: mi (mil), lb (libre), °F (Fahrenheit).

Ayrıntısı için A, an ve the nasıl kullanılır? sayfasına bakın.

Kaynak

TDK, Yazım Kılavuzu — “Kısaltmalar” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kisaltmalar/). Ayrıca: “Kesme İşareti” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kesme-isareti/), “Noktalama İşaretleri (Açıklamalar)” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/noktalama-isaretleri-aciklamalar/).

İlgili

Kaynak: ingilizceceviri.com