Hangi birleşik kelimeler bitişik yazılır?
Bitişik yazılan birleşik kelimelerin başlıcaları şunlardır: birleşirken ses düşen ya da türeyen kelimeler (kaybetmek, affetmek, pazartesi), kelimelerden ikisi ya da ikincisi anlamını yitirip yeni bir şeyin adı olanlar (aslanağzı), kalıplaşmış birleşik kelimeler (gökdelen, gecekondu, okuryazar), biraz, birçok, hiçbir gibi belirsizlik sözleri ve birden çok kelimeden oluşan yer ve kişi adları (Eskişehir, Atatürk). Aşağıda TDK’nin kuralları sırasıyla anlatılıyor.
TDK’ye göre birden çok kelimeden oluşan bir söz, yeni bir kavramı karşıladığında birleşik kelime olur. Birleşik kelimelerin bir bölümü ayrı yazılır; onlar için Hangi birleşik kelimeler ayrı yazılır? sayfasına bakın.
Kural
1. Ses düşmesine uğrayanlar
Birleşirken bir ses düşüyorsa birleşik kelime bitişik yazılır: cumartesi (cuma + ertesi), pazartesi (pazar + ertesi), niçin (ne + için), nasıl (ne + asıl), kaynana (kayın + ana).
2. Yardımcı fiille ses değişikliğine uğrayanlar
Aslı tek heceli olan bazı Arapça kelimeler, etmek ve olmak gibi yardımcı fiillerle birleşirken bir ses düşüyor, değişiyor ya da türüyorsa birleşik fiil bitişik yazılır:
- ses düşenler: kaybetmek (kayıp + etmek), sabretmek (sabır + etmek), kaybolmak (kayıp + olmak);
- ünsüz türeyenler: affetmek (af + etmek), hissetmek (his + etmek), reddetmek (ret + etmek).
Dikkat: Ses değişmiyorsa birleşik fiil ayrı yazılır: fark etmek, kabul etmek, yardım etmek.
3. Anlamı değişerek yeni bir şeyin adı olanlar
Birleşirken iki kelime de ya da ikinci kelime kendi anlamını yitiriyorsa birleşik kelime bitişik yazılır: aslanağzı bir ağız değil, bir çiçektir. TDK bu kuralı şu gruplarla örneklendirir:
- Bitki adları: aslanağzı, kuşburnu, keçiboynuzu.
- Hayvan adları: yalıçapkını (kuş), karafatma (böcek).
- Hastalık adları: karabaş.
- Alet ve eşya adları: kedigözü (lamba).
- Biçim, motif, desen adları: balıksırtı (desen).
- Yiyecek adları: hanımgöbeği, kadınbudu.
- Oyun adları: beştaş.
- Gök cisimlerinin adları: Samanyolu, Küçükayı.
- Renk adları: fildişi, vişneçürüğü, camgöbeği.
- Oğlu, kızı sözleriyle kurulanlar: eloğlu.
Dikkat: İkinci kelime anlamını koruyorsa birleşik kelime ayrı yazılır: köpek balığı bir köpek değildir ama yine bir balıktır.
4. Vermek, bilmek, kalmak, gelmek, durmak, yazmak ile kurulan fiiller
-a, -e, -ı, -i, -u, -ü ekli bir fiile vermek, bilmek, kalmak, gelmek, durmak ya da yazmak eklenerek kurulan fiiller tek kelime olarak yazılır: yapabilmek, bakıvermek, donakalmak, gidedurmak, süregelmek, düşeyazmak. Örnek: Bu işi yarın bitirebiliriz. Kapıyı açıverir misin? Haberi duyunca donakaldı.
5. Emir kipiyle kurulan kalıplaşmış kelimeler
Parçalarından biri ya da ikisi emir kipinde olup kalıplaşmış kelimeler bitişiktir: yapboz, kapkaç, örtbas, ateşkes, çekyat.
6. Sıfat-fiil ekleriyle kalıplaşanlar
-an / -en, -r / -ar / -er / -ır / -ir, -maz / -mez ve -mış / -miş ekleriyle kurulup kalıplaşmış kelimeler bitişiktir: cankurtaran, gökdelen, hayvansever, kuşkonmaz, hacıyatmaz, çokbilmiş.
Dikkat: Aynı eklerle kurulup bir ismi niteleyen ve kalıplaşmamış sözler ayrı yazılır: çalar saat, yürüyen merdiven.
7. İkinci kelimesi -dı ile kalıplaşanlar
İkinci parçası geçmiş zaman ekiyle (-dı / -di / -du / -dü / -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış kelimeler bitişiktir: gecekondu, imambayıldı, mirasyedi, hünkârbeğendi.
8. İki kelimesi de çekimli olarak kalıplaşanlar
İki parçası da geçmiş zaman ekini (-dı) ya da geniş zaman ekini (-r / -ar / -er) almış ve kalıplaşmış kelimeler bitişiktir: dedikodu, oldubitti, kaptıkaçtı; okuryazar, uyurgezer, yanardöner. Çakaralmaz da bu gruptadır.
9. Somut yer bildirmeyen alt, üst, üzeri
Alt, üst ve üzeri sona gelip somut bir yer bildirmiyorsa birleşik kelime bitişik yazılır: bilinçaltı, gözaltı (gözetim), olağanüstü, akşamüstü, öğleüzeri.
Dikkat: Somut bir yer bildiriyorsa ayrı yazılır: yer altı, su altı.
10. Birden çok kelimeden oluşan kişi adları ve soyadları
Birden çok kelimeden kurulan kişi adı, soyadı ve lakap tek kelime olarak yazılır: Gülseren, Birol; Atatürk, Karaosmanoğlu.
11. Birden çok kelimeden oluşan yer adları
İki ya da daha çok kelimeden oluşan il, ilçe ve semt adları bitişik yazılır: Çanakkale, Gaziantep, Beşiktaş, Sarıyer. Dağ, tepe, göl, deniz, ırmak, çay, su, şehir, köy, mahalle gibi kelimelerle kurulan yer adları da bitişiktir: Kırşehir, Eskişehir, Uludağ, Karadeniz, Yeşilırmak.
12. Sonunda ünvan bulunan yer ve kuruluş adları
Bir kişinin adıyla kurulan mahalle, meydan, köy gibi yer ya da kuruluş adlarında, sonda bir ünvan varsa ad gelenek olarak bitişik yazılır: Bayrampaşa, Kemalpaşa, Necatibey (cadde).
Dikkat: Ünvan yoksa kişi adı ayrı yazılır: Namık Kemal Caddesi.
13. Ara yönler
Ara yönleri bildiren kelimeler bitişik yazılır: kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu, güneybatı. Bunlar bir yer adının başına geldiğinde yer adından ayrı yazılır: Güneydoğu Anadolu.
14. Anlamını koruduğu hâlde gelenekleşmiş olanlar
Bazı birleşik kelimelerde iki kelime de anlamını korur ama yazım gelenek olarak bitişiktir:
- Baş ile kurulan sıfat tamlamaları: başbakan, başkent, başöğretmen, başrol.
- Yönetici anlamındaki başı ile kurulanlar: onbaşı, yüzbaşı, ustabaşı.
- Bey, hanım, efendi, ağa, baba, nine gibi sözlerle kurulanlar: ağabey, beyefendi, hanımefendi.
- Belirsizlik sıfatları ve zamirleri: biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, birtakım, herhangi, hiçbir, hiçbiri. Ayrıntısı için Birçok nasıl yazılır? ve Hiçbir nasıl yazılır? sayfalarına bakın.
15. Ev ile kurulanlar
Sonunda ev (-evi) bulunan birleşik kelimeler tek kelime olarak yazılır: yayınevi, huzurevi, kitabevi, cezaevi.
16. Hane, name, zade ile kurulanlar
Sonunda hane, name ya da zade bulunan kelimeler tek kelime olarak yazılır: dershane, kahvehane; seyahatname, beyanname; teyzezade, amcazade.
17. -zede ile kurulanlar
Zede ile kurulan kelimeler de tek kelimedir: depremzede, kazazede, selzede.
18. Farsça kurala göre kurulanlar
Farsçanın dil bilgisi kuralına göre kurulmuş sözler bitişiktir: gayrimenkul, hüsnüniyet, suikast.
19. Arapça kurala göre kurulanlar
Arapçanın dil bilgisi kuralına göre kurulmuş sözler de bitişiktir: fevkalade, inşallah, maşallah, velhasıl.
20. Müzikteki makam adları
Makam adları tek kelime olarak yazılır: hisarbuselik, acembuselik. Dikkat: Usul adlarında ise başa gelen sıfat ayrı kalır: ağır aksak.
21. Kanunda ya da tescilde bitişik geçen kuruluş adları
Kanunda bitişik geçen ya da bitişik olarak tescil edilen kuruluş adları bitişik yazılır: Dışişleri, İçişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu.
22. Renk adıyla kurulan bitki, hayvan ve hastalık adları
Bir renk adıyla kurulan bitki, hayvan ve hastalık adları bitişiktir: karadut, akağaç; alabalık, bozayı.
Ayrı mı, bitişik mi? Pratik yollar
Aşağıdaki ilk üç soru TDK’nin kendi ölçütlerinden çıkarılmıştır; kesin cevap için her zaman kuralın kendisine ve sözlüğe bakın.
- Ses değişiyor mu? Birleşirken ses düşüyor ya da türüyorsa bitişik yazılır: kaybetmek, affetmek ama fark etmek.
- İkinci kelimenin anlamı korunuyor mu? Korunmuyorsa ve söz başka bir şeyin adı olmuşsa bitişik yazılır: aslanağzı ama köpek balığı.
- Söz kalıplaşmış mı? Çekimli ya da emir kipindeki parçalarla kurulup tek bir şeyin adı olmuş sözler bitişik yazılır: gecekondu, okuryazar, yapboz.
- Kuşkuda sözlüğe bakın. Bir birleşik kelimenin nasıl yazıldığını en kesin biçimde TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ü gösterir. Bazı kelimeler yukarıdaki kalıplara uymadan, kalıplaştığı için bitişik yazılır: zeytinyağı, kahverengi, ortaokul, ayçiçeği.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| bir çok | birçok |
| bir kaç | birkaç |
| bir takım | birtakım |
| hiç bir | hiçbir |
| her hangi | herhangi |
| af etmek | affetmek |
| his etmek | hissetmek |
| baş bakan | başbakan |
| olağan üstü | olağanüstü |
| bilinç altı | bilinçaltı |
| ateş kes | ateşkes |
| kuzey doğu | kuzeydoğu |
| yayın evi | yayınevi |
| deprem zede | depremzede |
İngilizcede
Türkçede bitişik yazılan bir birleşik kelimenin İngilizce karşılığı ayrı da yazılabilir, bitişik de: başbakan → prime minister; ateşkes → ceasefire; gökdelen → skyscraper; okuryazar → literate. Bir dildeki yazım öbür dildekini göstermez.
- -ebilmek ile kurulan fiiller İngilizcede ayrı bir yardımcı fiille karşılanır: Bitirebiliriz. → We can finish it. Gelecek zamanda will be able to kullanılır: Bitirebileceğiz. → We will be able to finish it.
- -ivermek ile kurulan fiillerin İngilizcede tek kelimelik bir karşılığı yoktur; bu ekin kattığı anlam çoğu zaman bağlamla ya da just gibi bir zarfla verilir: Kapıyı açıverir misin? → Could you just open the door?
- Ara yönler İngilizcede de bitişik yazılır: kuzeydoğu → northeast; güneybatı → southwest.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/bitisik-yazilan-birlesik-kelimeler/). Ayrı yazılanlarla karşılaştırma için: “Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/ayri-yazilan-birlesik-kelimeler/); ünsüz türemesi için: “Ünsüz Türemesi” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuz-turemesi/).