Şapka (düzeltme işareti) nerede kullanılır?
Düzeltme işareti (^), yaygın adıyla şapka, üç durumda kullanılır: yazılışı aynı olan kelimeleri ayırmak için (hala, hâlâ), Arapça ve Farsçadan geçmiş bazı kelimelerde ince g, k, l ünsüzlerinden sonra (kâğıt, dükkân, Lâle) ve nispet ekini göstermek için (askerî, resmî). İşaret yalnızca a, i, u ünlülerinin üstüne konur: â, î, û.
Kural
1. Yazılışı aynı kelimeleri ayırmak için
Yazılışları aynı, anlamları ve söylenişleri farklı iki kelimeden, ünlüsü uzun okunanın üstüne şapka konur:
| Şapkasız | Şapkalı |
|---|---|
| hala (babanın kız kardeşi) | hâlâ (şimdi bile, henüz) |
| hal (sebze ve meyve satılan yer) | hâl (durum) |
| adet (tane, sayı) | âdet (alışkanlık, gelenek) |
| alem (bayrak) | âlem (evren, dünya) |
| aşık (bir eklem kemiği) | âşık (tutkun) |
| şura (şu yer, şurası) | şûra (bir danışma kurulu) |
Yazım Kılavuzu iki kelimede şapkasız yazımın yaygınlaştığını belirtir: katil (öldüren) ve kadir (güçlü) kelimeleri, benzer yazılışlı başka kelimelerle karışabildikleri hâlde şapkasız yazılır.
2. İnce g, k ve l’den sonra
Arapça ve Farsçadan geçmiş bazı kelimelerde ve özel adlarda g ve k ünsüzleri ince söylenir. Bu ünsüzlerin arkasındaki a ve u şapkayla yazılır: dükkân, hikâye, kâğıt, tezgâh, yadigâr, mahkûm; Kâzım, Hakkâri.
Kişi ve yer adlarında aynı şey ince l için de geçerlidir: Lâle, Halûk, Nalân; Elâzığ, Lâpseki, Selânik. Kural l için yalnızca kişi ve yer adlarını kapsar.
Şapka burada söyleyişi gösterir: kâğıt kelimesindeki k, kapı kelimesindeki gibi kalın değil, kedi kelimesindeki gibi ince söylenir.
3. Nispet ekinde
Nispet eki -î kelimeye “ile ilgili, -e özgü” anlamı katar ve sıfat yapar. Bu ek şapkayla yazılır; böylece belirtme durumu ve iyelik eki -i ile karışmaz:
| -i eki (belirtme, iyelik) | Nispet eki -î |
|---|---|
| (Türk) askeri | askerî (okul) |
| (Atatürk’ün) resmi | resmî (kurum) |
| (İslam) dini | dinî (bayram) |
| (şehrin) tarihi | tarihî (yapı) |
Nispet eki alan kelimeye Türkçe bir ek geldiğinde şapka korunur: millîlik, resmîleştirmek.
Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Şapkayı kaldırınca kelime değişiyor mu? Hâlâ bekliyorum cümlesinde şapka kalkarsa “hala” bir akrabalık adına döner. Anlam değişiyorsa şapka gerekir.
- Nispet ekinde “ile ilgili” sorusunu sorun. Askerî okul “askerlikle ilgili okul” demektir; şapka konur. Türk askeri tamlamasındaki -i ise iyelik ekidir; şapka konmaz.
- Kuşkuda sözlüğe bakın. Bir alıntı kelimenin şapkayla yazılıp yazılmadığını TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ü gösterir.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| Hala bekliyorum. | Hâlâ bekliyorum. |
| halâ, hâla | hâlâ |
| Ona aşık oldu. | Ona âşık oldu. |
| hikaye | hikâye |
| kağıt | kâğıt |
| dükkan | dükkân |
| mahkum | mahkûm |
| resmi kurum | resmî kurum |
| askeri okul | askerî okul |
| milli takım | millî takım |
İngilizcede
İngilizcenin kendi yazımında düzeltme işareti yoktur. Türkçeden İngilizceye çeviride ise eksik bir şapka kelimeyi değiştirir ve yanlış çeviriye yol açar:
- hâlâ → still; hala → aunt (İngilizcedeki aunt teyzeyi de kapsar). Halam hâlâ burada. → My aunt is still here.
- âdet → custom; adet → piece, unit: üç adet → three pieces.
- resmî → official; (Atatürk’ün) resmi → (Atatürk’s) picture.
- askerî → military; Türk askeri → Turkish soldier.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Düzeltme İşareti” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/duzeltme-isareti/). İşaretin adı için: “Noktalama ve Diğer İşaretler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/noktalama-ve-diger-isaretler/); uzun ünlüler için: “Uzun Ünlü” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/uzun-unlu/).