Deyimler nasıl yazılır?
Deyimler ayrı yazılır: göz atmak, kulak vermek, çam devirmek, devede kulak. Deyimin anlamı kelimelerin tek tek anlamından farklı olsa da kelimeler birleştirilmez; “gözatmak” ya da “kulakvermek” yazılmaz.
Deyim nedir?
Deyim, birden çok kelimenin kalıplaşarak çoğu zaman mecaz bir anlam kazandığı sözdür. Çam devirmek ağaç kesmek değil, düşünmeden söylenen bir sözle birini kırmaktır; devede kulak ise bir bütünün yanında çok küçük kalan bir parçayı anlatır. Kelimeler kalıplaşmıştır ama yazıda her biri ayrı durur.
Kural
- Deyimi oluşturan kelimeler ayrı yazılır. Fiille biten deyimlerde de fiil içermeyen deyimlerde de kural aynıdır: göz atmak, kulak asmak, akıntıya kürek çekmek, gönlünden geçirmek, dile getirmek, göze girmek; devede kulak, çantada keklik, yağlı kuyruk.
- Deyim çekimlendiğinde de kelimeler ayrı kalır. Ek yalnızca fiile gelir: Rapora göz attım. Uyarılara kulak asmadı. Toplantıda yine çam devirdi. Bu konuyu ilk kez o dile getirdi.
- Anlamın mecaz olması bitişik yazmayı gerektirmez. Birleşik kelimelerde kelimelerin ikisi ya da ikincisi anlam değiştirdiğinde kelime bitişik yazılır: aslanağzı bir aslanın ağzı değil, bir çiçek adıdır. Deyimlerde böyle bir kural yoktur. Göz atmak gibi mecaz anlamlı deyimler de ayrı yazılır.
Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Araya bir söz koyup deneyin. Deyimin kelimeleri arasına çoğu zaman bile, de gibi bir söz girebilir: Uyarılara kulak bile asmadı. Rapora göz de attım. Araya söz girebiliyorsa kelimeler ayrıdır.
- Fiile bakın. Fiille biten bir deyimde ekler yalnızca fiile gelir; öndeki kelime değişmeden kalır: göz atıyorum, göz attık, göz atacaksınız.
- Kuşkuda sözlüğe bakın. Bir sözün deyim mi, bitişik yazılan bir birleşik kelime mi olduğunu TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ü gösterir; deyimler orada ait oldukları kelimenin maddesinde yer alır.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| gözatmak | göz atmak |
| gözattım | göz attım |
| kulakvermek | kulak vermek |
| kulakasmadı | kulak asmadı |
| çamdevirdi | çam devirdi |
| dilegetirmek | dile getirmek |
| devedekulak | devede kulak |
| çantadakeklik | çantada keklik |
| yüzgörümlüğü | yüz görümlüğü |
İngilizcede
İngilizcede de deyimler (idioms) ayrı kelimelerle yazılır. Asıl güçlük çeviridedir: bir deyim kelime kelime aktarılmaz, İngilizcede aynı anlamı taşıyan söz aranır. Karşılığı yoksa anlam düz bir ifadeyle verilir.
| Türkçe deyim | İngilizce karşılık |
|---|---|
| devede kulak | a drop in the bucket (ABD) / a drop in the ocean (İng.) |
| çantada keklik | in the bag |
| çam devirmek | to put one’s foot in one’s mouth (ABD) / to put one’s foot in it (İng.) |
| akıntıya kürek çekmek | to fight a losing battle |
| kulak asmamak | to turn a deaf ear (to) |
| göz atmak | to take a look (at), to glance (at) |
Kelime kelime çeviri yanıltır: devede kulak “a camel’s ear” diye çevrilirse İngilizce okur bir anlam çıkaramaz.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Deyimlerin Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/deyimlerin-yazilisi/). Anlamı değişen birleşik kelimeler için: “Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/bitisik-yazilan-birlesik-kelimeler/).