Uzun ünlü nedir?
Uzun ünlü, bazı kelimelerde normalden uzun söylenen ünlüdür: adalet kelimesi “ada:let”, şair kelimesi “şa:ir” diye söylenir. Türkçede uzun ünlü yalnızca Arapça ve Farsçadan geçmiş kelimelerde görülür ve kural olarak yazıda gösterilmez.
Kural
- Türkçe kökenli kelimelerde bugün uzun ünlü bulunmaz. Kapı, gelmek, yol, güzel gibi kelimelerin ünlüleri kısa söylenir.
- Uzun ünlüler Arapça ve Farsça kökenli bazı kelimelerde bulunur: şair (şa:ir), adalet (ada:let), sade (sa:de), ifade (ifa:de), numune (numu:ne), beraber (bera:ber), kaide (ka:ide). İki nokta (:) burada yalnızca söyleyişi göstermek için kullanılmıştır.
- Uzunluk yazıda gösterilmez. Bu kelimeler herhangi bir işaret olmadan yazılır: adalet, beraber, şair (“adâlet”, “şâir” değil).
Şapka ne zaman konur?
Uzun ünlü bir istisnada yazıya yansır: yazılışı aynı, anlamı ve söylenişi farklı iki kelimeyi ayırmak gerektiğinde uzun okunan ünlünün üstüne düzeltme işareti (şapka) konur: hala (bir akrabalık adı) – hâlâ (şimdi bile); adet (sayı) – âdet (gelenek). Karışma olasılığı yoksa uzun ünlü işaretsiz yazılır. Ayrıntısı Şapka (düzeltme işareti) nerede kullanılır? sayfasında.
Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Söyleyişi yazıya taşımayın. Bir ünlüyü uzun söylüyor olmanız, onu işaretle yazmanız gerektiği anlamına gelmez.
- Şapkayı yalnızca ayırt etmek için düşünün. Şapkasız yazıldığında başka bir kelimeyle karışan bir kelime varsa (hala, hâlâ) şapka gerekir; yoksa gerekmez.
- Kuşkuda sözlüğe bakın. Bir kelimenin şapkayla yazılıp yazılmadığını TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ü gösterir.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| adâlet | adalet |
| berâber | beraber |
| ifâde | ifade |
| sâde | sade |
| şâir | şair |
| numûne | numune |
Daha fazla örnek
Aşağıdaki cümlelerde uzun ünlülü kelimeler işaretsiz yazılmıştır:
- Şair yeni kitabını okurlarıyla paylaştı.
- Toplantıya beraber gittik.
- Bu ifade yanlış anlaşıldı.
- Numune laboratuvara gönderildi.
- Sade bir tasarım seçtik.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Uzun Ünlü” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/uzun-unlu/). Uzun ünlünün düzeltme işaretiyle gösterildiği durumlar için: “Düzeltme İşareti” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/duzeltme-isareti/).