Ünlü daralması nedir?
Ünlü daralması, a ve e ile biten fiillerde bu geniş ünlülerin dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönmesidir. Şimdiki zaman ekinden (-yor) önce daralma yazıya da geçer: başla- → başlıyor, izle- → izliyor. Öteki eklerde ise konuşmada duyulsa da yazılmaz: başlayan, gelmeyecek (“başlıyan”, “gelmiyecek” değil).
Kural
1. Şimdiki zamanda daralma yazılır
-yor ekinden önce a, ı ya da u’ya; e, i ya da ü’ye döner. Hangisine döneceğini önceki hecenin ünlüsü belirler:
- başla- → başlıyor, ara- → arıyor, bekle- → bekliyor, izle- → izliyor
- oyna- → oynuyor, topla- → topluyor, gözle- → gözlüyor, söyle- → söylüyor
- Olumsuzluk ekinde de aynısı olur: gelme- → gelmiyor, doyma- → doymuyor, yapma- → yapmıyor.
- Tek heceli de- ve ye- fiillerinde de: diyor, yiyor.
2. Öteki eklerde daralma yazılmaz
İki ya da daha çok heceli olup a, e ile biten fiillere ünlüyle başlayan başka bir ek geldiğinde, konuşmada sık sık “ı” ya da “i” duyulur; ama yazıda a ve e korunur: başlayan, yaşayacak, atlayarak, saklayalım; gelmeyen, izlemeyecek, gitmeyerek, besleyelim. Bu kural Fiil çekimlerinde sık yapılan yazım hataları sayfasında örnekleriyle anlatılıyor.
3. Demek ve yemek
Tek heceli demek ve yemek fiillerinde konuşmadaki i yazıya da geçer: diyen, diyecek, diyerek, diye, diyelim; yiyecek, yiyen, yiyince, yiyerek. İki istisna vardır: deyince ve deyip sözlerinde e korunur.
Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- -yor görürseniz daraltın, başka ek görürseniz daraltmayın. Bekliyor ama bekleyen, bekleyecek, bekleyerek.
- De- ve ye-’yi ayrı hatırlayın. Bu iki fiilde i yazılır (diyen, yiyecek); yalnızca deyince ve deyip e ile kalır.
- Hangi dar ünlü? Önceki hece yuvarlak ünlülüyse (o, ö, u, ü) daralan ünlü de yuvarlak olur: oynuyor, gözlüyor; düz ünlülüyse düz kalır: başlıyor, izliyor.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| söyliyecek | söyleyecek |
| başlıyan | başlayan |
| gelmiyecek | gelmeyecek |
| izliyerek | izleyerek |
| deyen | diyen |
| deyecek | diyecek |
| yeyecek | yiyecek |
| diyince | deyince |
| diyip | deyip |
Daha fazla örnek
| Fiil | -yor ile / başka eklerle |
|---|---|
| ara- | arıyor / arayan, arayacak |
| bekle- | bekliyor / bekleyen, bekleyerek |
| oyna- | oynuyor / oynayan, oynayalım |
| söyle- | söylüyor / söyleyen, söyleyecek |
| gelme- | gelmiyor / gelmeyen, gelmeyecek |
| de- | diyor / diyen, diyecek; deyince, deyip |
| ye- | yiyor / yiyen, yiyecek, yiyince |
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Ünlü Daralması” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlu-daralmasi/). Fiil çekimindeki yazılışlar için: “Fiil Çekimi ile İlgili Yazılışlar” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/fiil-cekimi-ile-ilgili-yazilislar/); geniş ve dar ünlüler için: “Ünlülerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlulerin-nitelikleri/).