Türk alfabesi ve harfler
Türk alfabesinde 29 harf vardır: a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z. Bu harflerin 8’i ünlü, 21’i ünsüzdür. Alfabe, Latin harfleri temel alınarak 1 Kasım 1928’de kabul edilmiştir.
Ses, harf ve alfabe
- Ses: Ciğerlerden gelen hava ses yolundan geçerken oluşan titreşimdir. TDK sesi “dilin işlevli en küçük birimi” olarak tanımlar.
- Harf: Bir sesin yazıda gösterildiği işarettir.
- Alfabe: Bir dilin harflerinin belirli bir sırayla dizilmesinden oluşan bütündür.
Türk alfabesi bir yasayla kabul edilmiştir: 1 Kasım 1928 tarihli ve 1353 sayılı “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun”. Yazım Kılavuzu, bu kanuna göre alfabede 29 harf bulunduğunu belirtir.
Harfler ve adları
Aşağıdaki tablo, harfleri Yazım Kılavuzu’ndaki alfabe tablosunun sırasıyla verir.
| Harf | Adı |
|---|---|
| A a | a |
| B b | be |
| C c | ce |
| Ç ç | çe |
| D d | de |
| E e | e |
| F f | fe |
| G g | ge |
| Ğ ğ | yumuşak ge |
| H h | he |
| I ı | ı |
| İ i | i |
| J j | je |
| K k | ke |
| L l | le |
| M m | me |
| N n | ne |
| O o | o |
| Ö ö | ö |
| P p | pe |
| R r | re |
| S s | se |
| Ş ş | şe |
| T t | te |
| U u | u |
| Ü ü | ü |
| V v | ve |
| Y y | ye |
| Z z | ze |
Alfabetik sıralamada ı, i’den önce gelir; TDK’nin Türkçe Sözlük’ünde de ı ile başlayan maddeler i ile başlayanlardan önce verilir. TDK’nin sitesindeki alfabe tablosunda ise i 11., ı 12. sırada numaralanmıştır.
Tablodan görüleceği gibi ünsüzlerin adı, ünsüzün sonuna e getirilerek söylenir (be, ce, ke, he); ğ’nin adı “yumuşak ge”dir. Ünlülerin adı ise kendi sesleridir (a, ı, o, ü).
Harf adları ek seçiminde işe yarar
Harf harf okunan kısaltmalara gelen ek, son harfin adına göre seçilir. Bu yüzden harflerin adını bilmek doğru eki seçmeyi sağlar: TDK’ye (ke), PTT’ye (te), MEB’e (be), ABD’ye (de). “TDK’ya” yazılmaz; k harfinin adı “ka” değil, “ke”dir. Ayrıntısı Kısaltmalar nasıl yazılır? sayfasında.
Ünlüler ve ünsüzler
- 8 ünlü: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ayrıntısı Ünlülerin nitelikleri sayfasında.
- 21 ünsüz: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z. Ayrıntısı Ünsüzlerin nitelikleri sayfasında.
â, î, û ayrı harfler değildir; a, i, u harflerinin düzeltme işaretiyle (şapkayla) yazılmış biçimleridir: kâğıt, millî, mahkûm. Ayrıntısı Şapka (düzeltme işareti) nerede kullanılır? sayfasında.
q, w ve x
Bu üç harf 29 harflik Türk alfabesinde yoktur. Türkçe metinlerde yalnızca özgün biçimiyle yazılan yabancı adlarda ve bazı terimlerde görülür: New York, Wuppertal, Wolfgang. Yabancı adların yazılışı Yabancı özel adlar nasıl yazılır? sayfasında.
Türk Kodlama Sistemi
Telefonda ya da telsizde bir kelimeyi harf harf söylerken karışıklığı önlemek için her harfe bir kod verilmiştir. Yazım Kılavuzu’na göre bu sistem 8 Ocak 2004’te TDK İmla Kılavuzu Çalışma Grubu tarafından belirlenmiş, Nisan 2005’te TSE’nin TS 13148 numaralı standardıyla ölçünlü hâle getirilmiştir. Örnek: kalem kelimesi “K Kars, A Adana, L Lüleburgaz, E Edirne, M Muş” diye kodlanır.
| Harf | Kodu |
|---|---|
| A | Adana |
| B | Bolu |
| C | Ceyhan |
| Ç | Çanakkale |
| D | Denizli |
| E | Edirne |
| F | Fatsa |
| G | Giresun |
| Ğ | yumuşak ge |
| H | Hatay |
| I | Isparta |
| İ | İzmir |
| J | jandarma |
| K | Kars |
| L | Lüleburgaz |
| M | Muş |
| N | Niğde |
| O | Ordu |
| Ö | Ödemiş |
| P | Polatlı |
| R | Rize |
| S | Sinop |
| Ş | Şırnak |
| T | Tokat |
| U | Uşak |
| Ü | Ünye |
| V | Van |
| Y | Yozgat |
| Z | Zonguldak |
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| Türk alfabesinde 26 harf vardır. | Türk alfabesinde 29 harf vardır. |
| k harfinin adı “ka”dır. | k harfinin adı “ke”dir. |
| h harfinin adı “haş”tır. | h harfinin adı “he”dir. |
| TDK’ya | TDK’ye |
| â ayrı bir harftir. | â, şapkayla yazılmış a’dır. |
İngilizcede
- Harf sayısı: İngiliz alfabesinde 26 harf vardır. Türkçedeki ç, ğ, ı, ö, ş, ü İngilizcede yoktur; İngilizcedeki q, w, x ise Türk alfabesinde bulunmaz.
- Noktalı ve noktasız i: Türkçede küçük i’nin büyüğü İ, küçük ı’nın büyüğü I’dır. İngilizcede tek bir i vardır ve büyüğü noktasız I’dır. Bu fark yazılımlarda sık hataya yol açar: İngilizce kurallarla büyük harfe çevrilen istanbul “ISTANBUL” olur; Türkçede doğrusu İSTANBUL’dur.
- Harf kodları: İngilizcede harfler uluslararası NATO alfabesiyle kodlanır: Alfa, Bravo, Charlie, Delta…
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Ses, Harf ve Alfabe” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/ses-harf-ve-alfabe/). Ünlüler ve ünsüzler için: “Ünlülerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlulerin-nitelikleri/), “Ünsüzlerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuzlerin-nitelikleri/); kısaltmalara gelen ekler için: “Kısaltmalar” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kisaltmalar/).
TDK, Türkçe Sözlük, hzl. Şükrü Halûk Akalın ve başk., 10. baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu, 2009 (ISBN 975-16-0070-7): ı maddeleri s. 911’de, i maddeleri s. 923’te başlar.