Ek fiil nasıl yazılır?

Son güncelleme: Tahmini okuma süresi: 4 dk.

Ek fiilin idi, imiş, ise ve iken biçimleri kelimeden ayrı da yazılabilir, kelimeye bitişik de: hazır idi ya da hazırdı, hasta iken ya da hastayken. Bitişik yazıldığında baştaki i düşer; kelime ünlüyle bitiyorsa araya y girer.

Kural

1. idi, imiş, ise

  1. İki yazılış da doğrudur. Yazım Kılavuzu’na göre ek fiilin çekimli biçimleri “ayrı yazılabildiği gibi bitişik olarak da yazılabilir”: hazır idi / hazırdı, uzun imiş / uzunmuş, zengin ise / zenginse.
  2. Ünsüzle biten kelimeye bitişik yazılınca baştaki i düşer ve ek, kelimenin son ünlüsüne uyar: hazırdı, uzunmuş, zenginse, değildi.
  3. Ünlüyle biten kelimeye bitişik yazılınca araya y girer ve baştaki i yine düşer: hasta idi → hastaydı, öğrenci imiş → öğrenciymiş, iyi ise → iyiyse, mutlu idi → mutluydu.
  4. Ekin ilk ünsüzü ünsüz uyumuna da uyar. Sert ünsüzle biten kelimeden sonra -dı / -di, -tı / -ti olur: kitaptı, yoktu, küçüktü.

2. iken

  1. iken de ayrı ya da bitişik yazılabilir: çocuk iken / çocukken, yorgun iken / yorgunken.
  2. Bitişik yazılınca baştaki i düşer. Kelimenin ünlüleri kalın olsa bile ekin ünlüsü değişmez; Yazım Kılavuzu’na göre “-ken zarf-fiil ekinin ünlüsü ince kalır”: okurken, yazarken, çalışırken, çocukken. “Okurkan” biçimi yoktur.
  3. Ünlüyle biten kelimede araya y girer: hasta iken → hastayken, tatilde iken → tatildeyken, yolda iken → yoldayken.

3. Özel adlar ve soru eki

4. Yarım ayırma yapılmaz

İki yazılıştan biri seçilir: ya ek fiil bütün olarak ayrı yazılır (hazır idi) ya da kısalmış biçimiyle kelimeye bitişir (hazırdı). Kısalmış eki kelimeden ayırmak (“hazır dı”, “gelir se”) ya da tam biçimi kelimeye bitiştirmek (“hastaidi”) yanlıştır.

Hangi biçim? Pratik yollar

Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.

  • Açık biçimi deneyin. Ekin yerine idi, imiş, ise, iken koyabiliyorsanız (yorgundu → yorgun idi) karşınızda ek fiil vardır; bitişik biçimi gönül rahatlığıyla kullanabilirsiniz.
  • Son ünlüye bakın. -dı, -di, -du, -dü ve -mış, -miş, -muş, -müş biçimlerinden hangisinin geleceğini kelimenin son ünlüsü belirler: kapalıydı, açıktı, doluydu, boştu.
  • -ken’i ezberleyin. Hangi kelimeye gelirse gelsin -ken olarak kalır.

Sık yapılan hatalar

YanlışDoğru
hazır dıhazırdı / hazır idi
gelir segelirse / gelir ise
hasta ydıhastaydı / hasta idi
hastaidihastaydı / hasta idi
evdeikenevdeyken / evde iken
çocuk kençocukken / çocuk iken
okurkanokurken
kitapdıkitaptı
yokduyoktu
neiseneyse / ne ise
Arayan Ahmetti.Arayan Ahmet’ti.
Hasta mı ydı?Hasta mıydı?

İngilizcede

Ek fiilin anlamları İngilizcede ayrı kelimelerle karşılanır. Buradaki İngilizce örnekler ABD İngilizcesine göredir.

  • idi çoğu zaman be fiilinin geçmiş biçimiyle karşılanır: Yorgundum. → I was tired. Evdeydiler. → They were at home.
  • imiş’in “duyduğuma göre, anlaşılan” anlamı için İngilizcede bir ek yoktur; anlam bir sözle verilir: Öğretmen hastaymış. → Apparently, the teacher was sick. / I heard the teacher was sick. Bu anlam çeviride düşürülmemelidir.
  • ise şart anlamında if ile karşılanır: Hazırsan başlayalım. → If you’re ready, let’s start.
  • iken çoğu zaman when ya da while ile karşılanır: Çocukken Ankara’da yaşadım. → When I was a child, I lived in Ankara. Yağmur yağarken çıktık. → We left while it was raining.

Ayrıntısı için Simple past tense nedir, nasıl kullanılır? sayfasına bakın.

Kaynak

TDK, Yazım Kılavuzu — “Ek-fiilin Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/ek-fiilin-yazilisi/). Ünlü uyumu için: “Büyük Ünlü Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/buyuk-unlu-uyumu/), “Küçük Ünlü Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kucuk-unlu-uyumu/); ünsüz uyumu için: “Ünsüz Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuz-uyumu/); özel adlar için: “Kesme İşareti” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kesme-isareti/); soru eki için: “Soru Eki mı, mi, mu, mü’nün Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/soru-eki-mi-mi-mu-munun-yazilisi/).

İlgili

Kaynak: ingilizceceviri.com