Hangi birleşik kelimeler ayrı yazılır?
Ayrı yazılan birleşik kelimelerin başlıcaları şunlardır: etmek, olmak gibi yardımcı fiillerle ses değişikliği olmadan kurulan fiiller (yardım etmek), kelimelerin kendi anlamını koruduğu tür ve nesne adları (diş fırçası, kutup ayısı), renk adları (deniz mavisi), yer adlarındaki yön sözleri (Batı Avrupa) ve alt, üst, ön, yan gibi sözlerle kurulan kelime ve terimler (yan etki). Aşağıda TDK’nin on kuralı sırasıyla anlatılıyor.
Kural
1. Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiiller
Etmek ve olmak gibi yardımcı fiillerle (edilmek, eylemek, olunmak da bu gruba girer) kurulan fiiller, ilk kelimede ses düşmüyor ya da bir ses türemiyorsa ayrı yazılır: yardım etmek, telefon etmek, fark etmek, merak etmek, teşekkür etmek, rica etmek; mutlu olmak, hasta olmak.
Dikkat: İlk kelimede ses düşüyorsa ya da bir ses türüyorsa birleşik fiil bitişik yazılır: kaybetmek (kayıp + etmek), seyretmek (seyir + etmek), sabretmek (sabır + etmek).
2. Kelimelerin anlamını koruduğu birleşik kelimeler
Birleşirken iki kelime de anlamını koruyorsa ya da en azından ikinci kelime kendi anlamını koruyorsa birleşik kelime ayrı yazılır: köpek balığı bir köpek değildir ama yine bir balıktır. TDK bu kuralı şu gruplarla örneklendirir:
- Bir hayvan türünün adını taşıyanlar: papağan balığı, kutup ayısı, posta güvercini, çoban köpeği.
- Bir bitki türünün adını taşıyanlar: zeytin ağacı, ceviz ağacı, kır çiçeği. Dikkat: Bitki dışında bir anlam kazananlar (suçiçeği, bir hastalık), ses düşmesine uğrayanlar (çöreotu) ve yazımı gelenekleşmiş olanlar (dereotu, semizotu) bitişik yazılır.
- Nesne, eşya ve alet adlarıyla kurulanlar: diş fırçası, çay bardağı, çamaşır makinesi, el feneri.
- Yol ve ulaşımla ilgili olanlar: demir yolu, bisiklet yolu.
- Durum, olgu ve olay bildirenler: diş ağrısı, Güneş tutulması, iş birliği.
- Bilim ve bilgi sözleriyle kurulanlar: bitki bilimi, dil bilimi; sağlık bilgisi, dil bilgisi.
- Yuvar ve küre sözleriyle kurulanlar: yarım küre, yer yuvarı.
- Yiyecek ve içecek adlarıyla kurulanlar: mercimek çorbası, su böreği, kaşar peyniri, elma suyu, Türk kahvesi.
- Gök cisimleriyle ilgili olanlar: gök taşı, kuyruklu yıldız.
- Organ adlarıyla ya da organ yerine geçen sözlerle kurulanlar: akıl dişi, göz kapağı, ayak bileği.
- Bir insanın niteliğini bitki, hayvan ya da nesne adlarıyla benzetme yoluyla anlatanlar: çetin ceviz (zor biri), eski kurt (deneyimli biri).
- Zamanla ilgili olanlar: hafta sonu, gece yarısı, ay sonu, yıl sonu.
3. Sıfat-fiil ekleriyle kurulanlar
İlk kelimesi -an / -en, -r / -ar / -er ya da -maz / -mez ekli bir sıfat-fiil olan ve bir ismi niteleyen birleşik kelimeler ayrı yazılır: yürüyen merdiven, uçan halı, döner koltuk, çalar saat.
Dikkat: Aynı eklerle kurulup kalıplaşmış, yeni bir kavramın adı olmuş kelimeler bitişik yazılır: cankurtaran, gökdelen.
4. Renk adları
Renk sözüyle ya da bir rengin adıyla isim tamlaması biçiminde kurulan renk adları ayrı yazılır: deniz mavisi, zeytin yeşili, kar beyazı, kiremit kırmızısı.
5. Rengin tonunu belirten sözler
Renkten önce gelip tonunu belirten sıfatlar ayrı yazılır: açık pembe, koyu gri, kirli beyaz.
6. Yer adlarındaki yön ve konum sözleri
Bir yer adının başına gelen yön ve konum sözleri ayrı yazılır. Bunlar dört ana yön (kuzey, güney, doğu, batı), dört ara yön (kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu, güneybatı) ve yukarı, aşağı, iç, orta, yakın, uzak sözleridir: Batı Avrupa, Güney Kore, Orta Avrupa, İç Ege, Orta Doğu. Ara yön adlarının kendisi ise bitişiktir; bu yüzden Güneydoğu Anadolu biçiminde yazılır.
7. Kişi adlarından oluşan yer ve kuruluş adları
Bir kişinin adını taşıyan cadde, sokak, mahalle, köprü, köy gibi yerlerin ve kuruluşların adlarında kişi adı ayrı yazılır: Namık Kemal Caddesi, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. Dikkat: Adın sonunda paşa, bey, gazi gibi bir ünvan varsa bu ünvan gelenek olarak bitişik yazılır: Bayrampaşa, Davutpaşa.
8. Dış, iç ve sıra sözleri
Sona gelen iç, dış ve sıra sözleriyle kurulan kelimeler ve terimler ayrı yazılır: okul dışı, mesai dışı, olağan dışı; şehir içi, hafta içi; yanı sıra.
9. Somut olarak yer bildiren alt ve üst
Alt ya da üst somut bir yeri gösteriyorsa bu sözlerle kurulan kelimeler ayrı yazılır: yer altı, su altı. Dikkat: Alt, üst, üzeri somut bir yer göstermiyorsa birleşik kelime bitişik yazılır: bilinçaltı, olağanüstü, akşamüstü.
10. Başa gelen alt, üst, ön, yan… sözleri
Başa gelen aşağıdaki sözlerle kurulan kelimeler ve terimler ayrı yazılır:
- konum bildirenler: ön, arka, art, yan, karşı, alt, üst, iç, dış, orta
- büyüklük ve yön bildirenler: büyük, küçük; sağ, sol
- sayı ve miktar bildirenler: bir, iki, tek, çift, çok
- ötekiler: ana, peşin
Örnekler: alt başlık, üst sınır, ön koşul, ön yargı, yan etki, yan yol, karşı saldırı, dış kapı, büyük harf, tek yön, çok uluslu.
Ayrı mı, bitişik mi? Pratik yollar
Aşağıdaki ilk iki soru TDK’nin kendi ölçütlerinden çıkarılmıştır; kesin cevap için her zaman kuralın kendisine ve sözlüğe bakın.
- İkinci kelimenin anlamı korunuyor mu? Korunuyorsa ayrı yazılır: diş fırçası bir fırçadır, köpek balığı bir balıktır. İkinci kelime de anlamını yitirip birleşik kelime bambaşka bir şeyin adı olmuşsa bitişik yazılır: aslanağzı bir ağız değil, bir çiçektir.
- Ses değişiyor mu? Etmek, olmak ile kurulan fiillerde ilk kelimede ses düşüyor ya da türüyorsa bitişik, değişmiyorsa ayrı yazılır: kaybetmek ama fark etmek.
- Kuşkuda sözlüğe bakın. Bir birleşik kelimenin nasıl yazıldığını en kesin biçimde TDK’nin Güncel Türkçe Sözlük’ü gösterir. Bazı birleşik kelimeler kalıplaştığı için yukarıdaki kalıplara uymaz ve bitişik yazılır: zeytinyağı, kahverengi, ortaokul, ayçiçeği.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| farketmek | fark etmek |
| yardımetmek | yardım etmek |
| teşekkürederim | teşekkür ederim |
| işbirliği | iş birliği |
| haftasonu | hafta sonu |
| dilbilgisi | dil bilgisi |
| köpekbalığı | köpek balığı |
| yanısıra | yanı sıra |
| olağandışı | olağan dışı |
| önyargı | ön yargı |
| yanetki | yan etki |
| Ortadoğu | Orta Doğu |
| yarımküre | yarım küre |
| kayıp etmek | kaybetmek |
İngilizcede
İngilizcede de birleşik kelimeler üç biçimde yazılır: ayrı (ice cream), bitişik (notebook) ya da kısa çizgiyle (mother-in-law). Hangi biçimin kullanılacağını genel bir kural değil, çoğunlukla sözlük belirler.
- Türkçede ayrı yazılan bir birleşik kelimenin İngilizce karşılığı bitişik ya da tek kelime olabilir: hafta sonu → weekend; diş fırçası → toothbrush; iş birliği → cooperation; yürüyen merdiven → escalator. Ayrı yazılan karşılıklar da vardır: kutup ayısı → polar bear; çamaşır makinesi → washing machine. Yani bir dildeki yazım öbür dildeki yazımı göstermez.
- Yön sözleriyle kurulan yer adları iki dilde de ayrı yazılır: Orta Doğu → the Middle East; Güney Kore → South Korea; Batı Avrupa → Western Europe.
- Birleşik sıfatlar İngilizcede ismin önünde çoğunlukla kısa çizgiyle yazılır, yüklem olarak kullanıldığında çizgisiz: a well-known writer ama The writer is well known.
- Bazı birleşik sözlerin yazımında ABD ve İngiltere İngilizcesi ayrılır: percent (ABD) / per cent (İng.); anymore (ABD) / any more (İng., “artık” anlamında).
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/ayri-yazilan-birlesik-kelimeler/). Bitişik yazılanlarla karşılaştırma için: “Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/bitisik-yazilan-birlesik-kelimeler/).