De / da ayrı mı yazılır?
Bağlaç olan de / da her zaman ayrı yazılır; ek olan -de / -da ise kelimeye bitişik yazılır. Bu sayfa bağlaç olanı anlatır; ek olanın ayrıntıları için Ek olan -de / -da nasıl yazılır? sayfasına bakın.
Kural
- Bağlaç olan de / da, kendinden önceki kelimeden ayrı yazılır. Cümlenin neresinde ve hangi anlamda kullanılırsa kullanılsın ayrıdır: Ben de geliyorum. Çantayı da unutma. Zor da olsa bitireceğim. Yağmur yağdı da yağdı. Sen de mi biliyordun?
- Büyük ünlü uyumuna uyar. Biçimi, önceki kelimenin son ünlüsüne göre belirlenir: son ünlü kalınsa (a, ı, o, u) da, inceyse (e, i, ö, ü) de yazılır: Okul da kapalıydı. Ev de boştu. Kuzum da uyudu. Gözlük de kırılmış.
- Hiçbir zaman te / ta biçimine girmez. Önceki kelime sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) bitse bile bağlaç de / da olarak kalır: Kitap da güzeldi. Ağaç da çiçek açtı. Görüp de susmak olmaz.
- “Ya da” iki ayrı kelimedir. Çay ya da kahve içebilirsin.
- Kesme işaretiyle ayrılmaz. Bağlaç, özel addan sonra gelse de kesme işareti almaz: Elif de gelecek. Defterine de bak. Kesme işareti ancak ek olan -de / -da için söz konusudur; örneğin ek bir özel ada geldiğinde: Kitap Elif’te kaldı.
- Bağlaçtan sonra virgül konmaz. Cümlede pekiştirme ve bağlama görevi gören de / da’nın arkasına virgül gelmez: Sınav kolaydı, süre de yeterliydi.
Ek olan -de / -da ile farkı
Ek olan -de / -da (bulunma durumu eki) kelimeye bitişik yazılır ve sert ünsüzden sonra -te / -ta olur: evde, okulda, sokakta, işte. Özel adlara geldiğinde kesme işaretiyle ayrılır: İzmir’de, Kars’ta. Bağlaç ise hiçbir zaman bitişik yazılmaz, hiçbir zaman te / ta olmaz ve hiçbir zaman kesme almaz.
Bağlaç mı, ek mi? Pratik yollar
- Çıkarıp bakın. De / da’yı cümleden çıkardığınızda cümle hâlâ kuruluyorsa (yalnızca kattığı anlam kaybolur) bağlaçtır: Ben de geldim → Ben geldim. Ek olanı çıkarınca cümle bozulur: Kitap masada → Kitap masa.
- Yerine “dahi” koyun. Cümle anlamca büyük ölçüde korunuyorsa bağlaçtır: Ben de geldim → Ben dahi geldim.
- Soru sorun. “Nerede?”, “kimde?” ya da “ne zaman?” sorusuna cevap veriyorsa ektir ve bitişik yazılır: Okulda (nerede?), bende (kimde?), saat beşte (ne zaman?).
- Sert ünsüze bakın. Kelime sert ünsüzle bitiyorsa ek -te / -ta olur, bağlaç ise de / da kalır: Kitapta bir not var (ek) — Kitap da masada (bağlaç).
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| Bende geliyorum. | Ben de geliyorum. |
| Sende mi duydun? | Sen de mi duydun? |
| Kitap ben de. | Kitap bende. |
| yada | ya da |
| Elif’de gelecek. | Elif de gelecek. |
| Defterine’de bak. | Defterine de bak. |
| Kitap ta güzeldi. | Kitap da güzeldi. |
| Görüp te susmak olmaz. | Görüp de susmak olmaz. |
| Sınav kolaydı, süre de, yeterliydi. | Sınav kolaydı, süre de yeterliydi. |
İngilizcede
İngilizcede bağlaç ile ek arasındaki bu yazım sorunu yoktur, çünkü ikisi farklı kelimelerle karşılanır. Ek olan -de / -da çoğunlukla in, at ya da on gibi bir edatla verilir: okulda → at school, masada → on the table.
Bağlaç olan de / da ise anlamına göre karşılanır:
- Ekleme: too, also, as well; olumsuz cümlede either. Ben de geliyorum. → I’m coming too. / Ben de gelmiyorum. → I’m not coming either.
- “Hem … hem …” anlamı: both … and. Annem de geldi babam da. → Both my mother and my father came.
- “Bile” anlamı: even. Zor da olsa bitireceğim. → I’ll finish it, even if it’s hard.
- “Ya da”: or. Çay ya da kahve → tea or coffee.
Kısa cevaplarda İngilizce çoğu zaman yardımcı fiili tekrarlar: — Çay seviyorum. — Ben de. → “I like tea.” “So do I.” / “Me too.” Olumsuzda: — Çay sevmiyorum. — Ben de. → “I don’t like tea.” “Neither do I.” / “Me neither.”
Ayrıntısı için In, on, at: zaman ve yer edatları nasıl kullanılır? sayfasına bakın.
Ayrıntısı için Too ve enough nasıl kullanılır? sayfasına bakın.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Bağlaç Olan da, de’nin Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/baglac-olan-da-denin-yazilisi/); “Bulunma Durumu Eki -da / -de / -ta / -te’nin Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/bulunma-durumu-eki-da-de-ta-tenin-yazilisi/).