Büyük ünlü uyumu nedir?
Büyük ünlü uyumu, Türkçe bir kelimenin ilk hecesinde kalın ünlü (a, ı, o, u) varsa sonraki hecelerinde de kalın, ince ünlü (e, i, ö, ü) varsa sonraki hecelerinde de ince ünlü bulunmasıdır: yaprak, kuyruk; kelebek, düğün. Kelimeye gelen ekler de kelimenin son ünlüsüne göre kalın ya da ince biçimini alır.
Kural
- Türkçede sekiz ünlü, kalınlık ve incelik bakımından iki gruba ayrılır:
- kalın ünlüler: a, ı, o, u
- ince ünlüler: e, i, ö, ü
- Uyuma uyan bir kelimede ünlülerin hepsi aynı gruptandır. Kalın ünlülü kelimeler: yaprak, kuyruk, yastık, oyuncak. İnce ünlülü kelimeler: kelebek, düğün, ekmek, gümüş.
- Ekin biçimini kelimenin son ünlüsü belirler. Aynı ekin kalın ve ince iki biçimi vardır: kapılar, evler; okulda, gölde; yoldan, şehirden.
- Bazı Türkçe kelimeler de bu uyuma uymaz. Bunların başlıcaları: anne, elma, kardeş, şişman, hangi.
- Alıntı kelimelerin bu uyuma uyması beklenmez: kitap, kalem, otobüs, televizyon, mikrofon.
- Bitişik yazılan birleşik kelimeler de uyumun dışında kalabilir: Kırşehir, Gaziantep, Sarıyer.
- Uyuma aykırı kelimelere gelen ekler son hecenin ünlüsüne uyar: annemden, elmayı, kardeşler, hangisi; kitaplar, kalemde, otobüste, televizyonu.
Uyuma girmeyen ekler
- -yor, -ken, -leyin, -gil ve -mtırak ekleri hep aynı biçimde kalır; kelimenin ünlüsüne göre değişmez: geliyor, otururken, sabahleyin, dayımgil, yeşilimtırak.
- Bazı kelimelerde -daş (-taş) eki ince ünlülü kelimeden sonra da kalın kalır: meslektaş, dindaş.
- Aitlik bildiren -ki eki kalın ünlülü kelimelerden sonra da hep -ki olarak kalır: sabahki, kapıdaki, arabadaki, sınıftaki.
İnce ünlülü ek alan bazı alıntılar
Bazı alıntı kelimelerin son ünlüsü kalın olduğu hâlde son sesleri ince söylenir; bu yüzden ince ünlülü ek alırlar: saat → saate, saatler; kontrol → kontrolü; kabul → kabulü; alkol → alkolü; sembol → semboller.
Kalın mı, ince mi? Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; akılda tutmayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Ek için son ünlüye bakın. Kelimenin tamamı uyuma uysa da uymasa da ekin biçimini son hecedeki ünlü belirler: kalem → kalemler (son ünlü e), kitap → kitaplar (son ünlü a).
- Uyuma uymayan kelime çoğu zaman alıntıdır. Bu bir ipucudur, kesin kural değildir: anne, elma, kardeş Türkçe olduğu hâlde uyuma uymaz.
- Değişmeyen ekleri ezberleyin. -yor, -ken, -leyin, -gil, -mtırak her zaman aynı kalır; -ki de büyük ünlü uyumuna göre hiç değişmez.
- Söyleyişe kulak verin. Saat, kontrol, alkol gibi kelimelerde son ses ince söylendiği için ek de ince olur: “saate”, “kontrolü”.
- Sözlükte yalın biçime bakın. Bir kelimeyi sözlükte ararken ekin kalın ya da ince biçimine değil, kelimenin yalın hâline bakın: evlerde için ev, kapılarda için kapı.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| saatı | saati |
| saata | saate |
| kontrolu | kontrolü |
| kabulu | kabulü |
| alkolu | alkolü |
| sembollar | semboller |
| sabahkı | sabahki |
| otururkan | otururken |
| dayımgıl | dayımgil |
| meslekteş | meslektaş |
Daha fazla örnek
Aynı ekin kalın ve ince biçimi, kelimenin son ünlüsüne göre seçilir (sırasıyla -lar / -ler, -da / -de, -dan / -den):
| Kelime (son ünlü) | Ekli biçimler |
|---|---|
| çanta (a, kalın) | çantalar, çantada, çantadan |
| kuyu (u, kalın) | kuyular, kuyuda, kuyudan |
| oyun (u, kalın) | oyunlar, oyunda, oyundan |
| köy (ö, ince) | köyler, köyde, köyden |
| gemi (i, ince) | gemiler, gemide, gemiden |
| bülbül (ü, ince) | bülbüller, bülbülde, bülbülden |
Bir kelimeye birden çok ek geldiğinde her ek, kendinden önceki hecenin ünlüsüne uyar: çanta + lar + ımız + da → çantalarımızda; gemi + ler + imiz + den → gemilerimizden.
Uyuma uymayan kelimelerde de yol aynıdır, son ünlüye bakılır: elma → elmalar, elmada; kardeş → kardeşler, kardeşte.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Büyük Ünlü Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/buyuk-unlu-uyumu/). Ünlülerin sınıflandırılması için: “Ünlülerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlulerin-nitelikleri/).