Ünsüzlerin nitelikleri
Türkçede 21 ünsüz vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z. Ünsüzler, ses tellerinin titreşip titreşmemesine göre sert (ötümsüz) ve yumuşak (ötümlü) diye ikiye ayrılır. Bu ayrım yazımda iki yerde önemlidir: ekin hangi ünsüzle başlayacağında (kitapta, evde) ve kelime sonundaki ünsüzün ek alınca yumuşayıp yumuşamayacağında (kitap → kitabı).
Kural
1. Ünsüz nedir?
Çıkarken ses yolunda bir engelle karşılaşan seslere ünsüz denir. Ünlüler ise hiçbir engelle karşılaşmadan çıkar.
2. Sert ve yumuşak ünsüzler
| Grup | Ünsüzler |
|---|---|
| Sert (ötümsüz, tonsuz): ses telleri titreşmez | ç, f, h, k, p, s, ş, t |
| Yumuşak (ötümlü, tonlu): ses telleri titreşir | b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z |
Sert ünsüzle biten kelimeye gelen ekin de sert ünsüzle başlamasına ünsüz uyumu denir: kitapta, sepetten, yaptı. Ayrıntısı Ünsüz uyumu nedir? sayfasında.
3. Kelime sonunda b, c, d, g
- Yazım Kılavuzu’na göre “kökeni Türkçe olan kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz.” Anlam farkını göstermek için birkaç kelime bunun dışındadır: ad (isim) – at (binek hayvanı), od (ateş) – ot (bitki), sac (yassı demir) – saç (kıl).
- Alıntı kelimelerin özgün biçimlerinin sonundaki yumuşak ünsüzler Türkçede sertleşir: kitap (< kitab), cilt (< cild), metot (< metod), standart (< standard), renk (< reng). Hac, şad, yâd gibi birkaç kelime bunun dışındadır.
- Bu alıntılar ünlüyle başlayan bir ek alınca sondaki sert ünsüz yeniden yumuşar: kitap → kitabı, cilt → cildi, metot → metodu, standart → standardı, renk → rengi.
- Bazı alıntılarda yumuşama olmaz: ahlak → ahlakı, hukuk → hukuku, sepet → sepeti, tank → tankı.
4. Çok heceli kelimelerde yumuşama
- Birden çok heceli kelimelerin sonundaki p, ç, t, k, ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ’ye dönüşür: dolap → dolabı, ağaç → ağacı, umut → umudu, kilit → kilidi, çocuk → çocuğu, kulak → kulağı.
- Yumuşamayan çok heceli kelimeler de bulunur: bulut → bulutu, taşıt → taşıtı, anıt → anıtı, konut → konutu, kanıt → kanıtı.
5. Tek heceli kelimelerde yumuşama
- Tek heceli kelimelerin sonundaki p, ç, t, k ünlü arasında korunur: top → topu, çöp → çöpü, kat → katı, ip → ipi, süt → sütü.
- Buna karşılık yumuşayan tek heceli kelimeler de vardır: dip → dibi, kap → kabı, uç → ucu, yurt → yurdu, çok → çoğu, tat → tadı, dert → derdi.
6. Özel adlar ve kısaltmalar
Özel adlarda ve kısaltmalarda yumuşama yazıda gösterilmez: Murat’ı, Tokat’a, İSPARK’ı. Ayrıntısı Kesme işareti nerede kullanılır? ve Kısaltmalar nasıl yazılır? sayfalarında.
Yumuşar mı? Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Sert ünsüzleri bir sözle hatırlayın. “FıSTıKÇı ŞaHaP” sözündeki ünsüzler (f, s, t, k, ç, ş, h, p) Türkçenin sekiz sert ünsüzüdür; geri kalan on üç ünsüz yumuşaktır.
- Elinizi boğazınıza koyun. Yumuşak bir ünsüzü uzatarak söylerken (zzz) titreşimi hissedersiniz; sert eşini söylerken (sss) hissetmezsiniz.
- İstisnaları akılda tutun. Her iki kuralın da istisnaları vardır (bulut → bulutu, kap → kabı); emin değilseniz Güncel Türkçe Sözlük’e bakın.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| kitab | kitap |
| metod | metot |
| standard | standart |
| kitapı | kitabı |
| renki | rengi |
| çocukı, çocuku | çocuğu |
| buludu | bulutu |
| kanıdı | kanıtı |
| sepedi | sepeti |
| dipi | dibi |
| yurtu | yurdu |
| tobu | topu |
| Muradı (özel ad) | Murat’ı |
Daha fazla örnek
| Kelime | Ünlüyle başlayan ek alınca |
|---|---|
| çorap (p → b) | çorabı, çorabım |
| kazanç (ç → c) | kazancı, kazancımız |
| geçit (t → d) | geçidi, geçide |
| bıçak (k → ğ) | bıçağı, bıçağın |
| ekmek (k → ğ) | ekmeği, ekmeğe |
| ölçüt (yumuşamaz) | ölçütü, ölçüte |
| ok (tek hece, korunur) | oku, okun |
| kurt (tek hece, yumuşar) | kurdu, kurda |
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Ünsüzlerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuzlerin-nitelikleri/). Eklerdeki uyum için: “Ünsüz Uyumu” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuz-uyumu/); özel adlar ve kısaltmalar için: “Kesme İşareti” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kesme-isareti/), “Kısaltmalar” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kisaltmalar/).