İkilemeler nasıl yazılır?
İkilemeler ayrı yazılır: yavaş yavaş, adım adım, yan yana, el ele, çoluk çocuk, eski püskü, kitap mitap. İki kelimenin arasına boşluk konur; “yavaşyavaş”, “yanyana” yazılmaz.
İkileme nedir?
İkileme, anlamı güçlendirmek ya da yeni bir anlam katmak için bir kelimenin tekrarlanması ya da anlamca veya sesçe birbirine yakın iki kelimenin birlikte kullanılmasıdır. Yavaş yavaş yalnızca yavaşlığı değil, azar azar ilerleyen bir hareketi anlatır.
Kural
İkilemenin türü ne olursa olsun kelimeler ayrı yazılır:
- Aynı kelimenin tekrarı: adım adım, ağır ağır, derin derin, çeşit çeşit, sıra sıra, ince ince.
- Anlamca ya da sesçe yakın iki kelime: çoluk çocuk, eski püskü, konu komşu, eğri büğrü, yarım yamalak, ufak tefek.
- Ses yansıması: şıpır şıpır, tıkır tıkır, şırıl şırıl, tak tak (vurmak).
- Yaklaşık sayı: üç beş (kişi), kırk elli (yıl), beş on (dakika).
- Fiilden yapılan ikileme: gide gide, düşe kalka, bata çıka, koşa koşa.
- m ile yapılan ikileme: kitap mitap, çocuk mocuk, kapı mapı.
- Ek alan ikileme: el ele, göz göze, yan yana, iç içe; günden güne, elden ele, kapıdan kapıya; dişe diş, bire bir; ardı ardına, peşi peşine.
İkilemelerde ünlü düşmez
Omuz omuza, burun buruna, ağız ağıza gibi ek alan ikilemelerde ikinci kelime ünlüsünü korur; “omuz omza” yazılmaz. Ayrıntısı Ünlü düşmesi nedir? sayfasında.
İkilemeden doğan birleşik kelimeler bitişiktir
Bazı tekrarlı fiil kalıpları zamanla yeni bir kavramın adı olmuştur. Bunlar birleşik kelime sayılır ve bitişik yazılır: kapkaç, yapboz (emir kipiyle kurulan); dedikodu, oldubitti, kaptıkaçtı, okuryazar (iki kelimesi de zaman eki almış).
Farkı şöyle görebilirsiniz: Düşe kalka yürüdü cümlesinde düşe kalka bir yapılış biçimini anlatan ikilemedir, ayrı yazılır. Dedikodu yapmayın cümlesinde dedikodu bir şeyin adıdır, bitişik yazılır.
Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Tekrar gördüğünüzde boşluk bırakın. Bir kelime kendini tekrarlıyorsa iki kelime ayrı yazılır: yavaş yavaş, ince ince, el ele.
- Pekiştirmeyle karıştırmayın. Güzel güzel bir ikilemedir, ayrı yazılır. Masmavi, güpegündüz ise pekiştirmeli kelimelerdir, bitişik yazılır; ön parçaları (mas-, güpe-) tek başına kelime değildir.
- Bir şeyin adı mı, bir yapılış biçimi mi? Söz bir şeyi ya da kişiyi adlandırıyorsa (dedikodu, kapkaç, okuryazar) birleşik kelime olabilir; sözlüğe bakın.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| yavaşyavaş | yavaş yavaş |
| yavaş-yavaş | yavaş yavaş |
| yanyana | yan yana |
| elele | el ele |
| gözgöze | göz göze |
| içiçe | iç içe |
| adımadım | adım adım |
| omuz omza | omuz omuza |
| dedi kodu | dedikodu |
| okur yazar | okuryazar |
İngilizcede
İngilizcede ikilemeye benzeyen kalıplar da ayrı kelimelerle yazılır: step by step, side by side, hand in hand. Çeviride Türkçe ikileme çoğu zaman bu kalıplardan biriyle ya da tek bir kelimeyle karşılanır:
| Türkçe | İngilizce |
|---|---|
| adım adım | step by step |
| yan yana | side by side |
| el ele | hand in hand |
| günden güne | day by day |
| yavaş yavaş | slowly, little by little |
| göz göze gelmek | to make eye contact |
Dikkat: to see eye to eye “göz göze gelmek” değil, “aynı fikirde olmak” demektir. Kitap mitap gibi m ile yapılan ikilemeler de İngilizcede çoğu zaman and stuff, and so on gibi sözlerle karşılanır: books and stuff.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “İkilemelerin Yazılışı” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/ikilemelerin-yazilisi/). İkilemeden doğan birleşik kelimeler için: “Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/bitisik-yazilan-birlesik-kelimeler/); ikilemelerde ünlünün korunması için: “Ünlü Düşmesi” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlu-dusmesi/).