Ünsüz türemesi nedir?
Ünsüz türemesi, Arapçadan geçmiş ve aslında sonu iki aynı ünsüzle biten bazı kelimelerin, ünlüyle başlayan bir ek ya da etmek, olmak gibi bir yardımcı fiil aldığında son ünsüzünün ikizleşmesidir: hak → hakkı, zam → zammı, his → hissetmek. Türkçede bu kelimeler tek başına tek ünsüzle yazılır.
Kural
- Kelime tek başına tek ünsüzle yazılır: hak, his, ret, tıp, zam, sır, hat, zıt, üs.
- Ünlüyle başlayan ek gelince son ünsüz ikizleşir: zam → zammı, hak → hakkı, sır → sırrı, his → hissi, tıp → tıbbı, ret → reddi, hat → hattı, zıt → zıddı, üs → üssü.
- Ünsüzle başlayan ek gelince ikizleşme olmaz: haklı, zamlı, sırdaş, hatlar.
- Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde de ünsüz ikizleşir ve fiil bitişik yazılır: affetmek (af + etmek), hissetmek (his + etmek), reddetmek (ret + etmek), zannetmek (zan + etmek).
Türemeyen birleşik fiiller ayrı yazılır
Yardımcı fiille kurulan birleşik fiilde ilk kelimede bir ses düşmüyor ya da türemiyorsa iki kelime ayrı yazılır: dans etmek, not etmek, fark etmek, kabul etmek. Yani bitişik ya da ayrı yazımı, birleşme sırasında bir sesin değişip değişmediği belirler: affetmek ama fark etmek.
ret → reddi
Ret kelimesinde iki ses olayı bir arada görülür. Kelimenin aslı d ile biter; tek başına yazılırken bu ünsüz sertleşir (ret), ünlüyle başlayan ek alınca hem yumuşar hem ikizleşir (reddi, reddetmek). Sertleşme ve yumuşama Ünsüzlerin nitelikleri sayfasında anlatılıyor.
İkizleşiyor mu? Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Ekli biçimi sesli söyleyin. Bu kelimelerde ikiz ünsüz konuşmada da duyulur: hakkım, sırrımız, zammı. Duyduğunuz iki ünsüzü yazıda da gösterin.
- Kelimenin tek başına biçimine dikkat edin. İkiz ünsüz yalnızca arkasından ünlü gelince ortaya çıkar; kelimenin kendisi “hakk”, “sırr” diye yazılmaz.
- Etmek’li fiilde bitişik mi ayrı mı? Af etmek diye söylenmiyorsa, yani ses değişiyorsa bitişik yazın: affetmek.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| hakı | hakkı |
| hisi | hissi |
| zamı (zam kelimesinin belirtme hâli) | zammı |
| reti, redi | reddi |
| tıpı | tıbbı |
| sırı | sırrı |
| hatı | hattı |
| af etmek | affetmek |
| his etmek | hissetmek |
| ret etmek | reddetmek |
| zan etmek | zannetmek |
Daha fazla örnek
| Kelime | Ünlüyle başlayan ek alınca |
|---|---|
| hak | hakkı, hakkım, hakkında |
| his | hissi, hissim, hissimiz |
| sır | sırrı, sırrım, sırrını |
| zam | zammı, zamma, zammın |
| hat | hattı, hattın, hattımız |
| tıp | tıbbı, tıbba, tıbbın |
Bu kelimeler cümlede de aynı biçimi alır: Herkesin sırrı kendine. Telefon hattı kesildi. Maaşlara yapılan zammı duydunuz mu?
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Ünsüz Türemesi” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuz-turemesi/). Birleşik fiiller için: “Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/bitisik-yazilan-birlesik-kelimeler/), “Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/ayri-yazilan-birlesik-kelimeler/); sertleşme ve yumuşama için: “Ünsüzlerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unsuzlerin-nitelikleri/).