Ünlü düşmesi nedir?
Ünlü düşmesi, iki heceli bazı kelimelerin ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecelerindeki dar ünlüyü (ı, i, u, ü) yitirmesidir: ağız → ağzı, burun → burnu, akıl → aklı, şehir → şehri. Düşen ünlü yazıda da gösterilmez; “ağızı”, “burunu” yazılmaz.
Kural
- İki heceli bazı kelimelerde, ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki dar ünlü düşer: ağız → ağzı, burun → burnu, boyun → boynu, oğul → oğlu, gönül → gönlü, akıl → aklı, fikir → fikri, isim → ismi, resim → resmi, şehir → şehri, ömür → ömrü, kayıp → kaybı.
- Fiillerde de görülür: çevir- → çevril-, devir- → devril-, ayır- → ayrıl-, savur- → savrul-.
- Ünsüzle başlayan ek gelince ünlü düşmez: ağızda, burunlu, akıllı, şehirde, isimsiz.
- Bu kelimelerle kurulan ikilemelerde ikinci kelime ünlüsünü korur: omuz omuza, gönülden gönüle, burun buruna, ağız ağıza, nesilden nesile.
- İçeri, dışarı, ileri, yukarı, aşağı, bura, şura, ora gibi sözler ek aldığında sonlarındaki ünlü düşmez: içeride, dışarıdan, ileride, yukarıda, aşağıda, burada, şurada, orada. Konuşurken “burda, orda” gibi söylense de yazıda burada, orada yazılır.
Her kelimede düşme olmaz
Kural yalnızca bazı kelimeler için geçerlidir. İkinci hecesinde dar ünlü bulunan pek çok kelime ek alınca da ünlüsünü korur: barış → barışı, sevinç → sevinci, kazık → kazığı. Hangi kelimede ünlünün düştüğü sözlükte görülür.
Birleşik kelimelerde ses düşmesi
İki kelime birleşirken bir ses düşüyorsa birleşik kelime bitişik yazılır: pazartesi (pazar + ertesi), nasıl (ne + asıl), kaybolmak (kayıp + olmak), sabretmek (sabır + etmek). Ayrıntısı Hangi birleşik kelimeler bitişik yazılır? sayfasında.
Düşüyor mu? Pratik yollar
Aşağıdakiler TDK kuralı değildir; kuralı uygulamayı kolaylaştıran pratik yollardır.
- Ekli biçimi sesli söyleyin. Bu kelimelerde ekli biçim konuşmada da ünlüsüz söylenir: burnum, aklım, ismin. “Burunum”, “akılım” söylenmediği gibi yazılmaz da.
- Yer bildiren sözlerde tersini düşünün. Burada, orada, içeride gibi sözlerde konuşmadaki kısa biçimi yazmayın; ünlüyü yazıda koruyun.
- Emin değilseniz sözlüğe bakın. Kuralın hangi kelimelerde geçerli olduğunu Güncel Türkçe Sözlük’ten kontrol edebilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| ağızı | ağzı |
| burunu | burnu |
| oğulu | oğlu |
| akılı | aklı |
| isimi | ismi |
| şehiri | şehri |
| omuz omza | omuz omuza |
| burda | burada |
| orda | orada |
| şurda | şurada |
| içerde | içeride |
| dışardan | dışarıdan |
| ilerde | ileride |
| yukarda | yukarıda |
Daha fazla örnek
| Kelime | Ünlüyle başlayan ek alınca |
|---|---|
| ağız | ağzı, ağzım, ağzına |
| burun | burnu, burnum, burnunu |
| akıl | aklı, aklım, aklına |
| isim | ismi, ismim, ismini |
| şehir | şehri, şehrimiz, şehre |
| gönül | gönlü, gönlüm, gönlünü |
| kayıp | kaybı, kaybım, kaybına |
Kayıp → kaybı örneğinde ünlü düşmesinin yanında p’nin b’ye dönüştüğü de görülür; bu yumuşama Ünsüzlerin nitelikleri sayfasında anlatılıyor.
Kaynak
TDK, Yazım Kılavuzu — “Ünlü Düşmesi” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlu-dusmesi/). Birleşik kelimeler için: “Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/bitisik-yazilan-birlesik-kelimeler/); dar ünlüler için: “Ünlülerin Nitelikleri” (https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/unlulerin-nitelikleri/).